جوان باور – تفاهم نامه ۱۴ ماده ای اسلام آباد که پایان جنگ و بازگشایی تنگه هرمز را رقم زده، با وجود دستاوردهای اقتصادی چشمگیر برای ایران و کاهش هزینه های نظامی برای آمریکا، به دلیل عدم توازن آشکار در تعهدات حقوقی دو طرف و موکول شدن موضوعات کلیدی هسته ای به آینده، با چالش های جدی در مسیر توافق نهایی رو به روست. در این نوشتار، تمام بندهای توافق به طور کامل با دیدگاهی حقوقی-سیاسی بررسی شده است.

در همین راستا خبرگزاری جوان باور، در گزارشی تمامی ۱۴ بند تفاهم‌نامه اسلام‌آباد را بررسی کرده‌است که خلاصه ای از این گزارش را با محوریت دستاوردهای ایران در این تفاهم‌نامه در ادامه می‌خوانید؛

دستاوردهای سیاسی و امنیتی

بر اساس مفاد این تفاهم‌نامه، ایران توانسته است مجموعه‌ای از دستاوردهای مهم سیاسی، امنیتی، اقتصادی و هسته‌ای را به دست آورد. در حوزه امنیتی، مهم‌ترین دستاورد ایران پایان فوری و دائمی جنگ و تعهد آمریکا به عدم استفاده از زور علیه جمهوری اسلامی است. همچنین گنجاندن لبنان در متن توافق، جایگاه ایران را به عنوان یکی از بازیگران اصلی معادلات امنیتی منطقه تثبیت کرده و تلاش برای جدا کردن جبهه لبنان از محور مقاومت را با چالش مواجه ساخته است. افزون بر این، آمریکا با پذیرش راه‌حل دیپلماتیک و تعهد به عدم مداخله در امور داخلی ایران، عملاً از سیاست تغییر رژیم و فشار برای براندازی جمهوری اسلامی فاصله گرفته است؛ موضوعی که از منظر تهران یک پیروزی سیاسی و حقوقی مهم محسوب می‌شود.

دستاوردهای نظامی و منطقه‌ای

در بعد نظامی و منطقه‌ای نیز رفع محاصره دریایی آمریکا علیه ایران و تعهد واشنگتن به خروج نیروهای خود از حومه ایران از جمله مهم‌ترین دستاوردهای توافق به شمار می‌رود. رفع این محدودیت‌ها امکان احیای صادرات نفت و تجارت دریایی ایران را فراهم می‌کند و همزمان نشانه‌ای از کاهش حضور و فشار نظامی آمریکا در منطقه است. همچنین در موضوع تنگه هرمز، ایران توانسته نقش محوری خود را در مدیریت یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های انرژی جهان تثبیت کند. پیش‌بینی امکان تعیین عوارض و مشارکت در مدیریت آینده این آبراه، اهرم مهمی در اختیار تهران برای مذاکرات و تعاملات آتی قرار می‌دهد.

دستاوردهای اقتصادی

در حوزه اقتصادی، توافق مزایای قابل توجهی برای ایران در نظر گرفته است. تدوین برنامه‌ای حداقل ۳۰۰ میلیارد دلاری برای بازسازی و توسعه اقتصادی ایران با مشارکت آمریکا و شرکای منطقه‌ای، یکی از مهم‌ترین امتیازات اقتصادی محسوب می‌شود. علاوه بر این، آمریکا متعهد شده است معافیت‌های لازم برای صادرات نفت، فرآورده‌های نفتی، خدمات بانکی، بیمه و حمل‌ونقل را بلافاصله پس از امضای تفاهم‌نامه صادر کند؛ اقدامی که به معنای بازگشت عملی ایران به بازار جهانی انرژی و افزایش چشمگیر درآمدهای ارزی کشور خواهد بود. آزادسازی کامل دارایی‌های بلوکه‌شده ایران و واگذاری اختیار مصرف این منابع به بانک مرکزی جمهوری اسلامی نیز از دیگر دستاوردهای اقتصادی مهم این تفاهم‌نامه به شمار می‌رود.

لغو تحریم‌ها و بازگشت به اقتصاد جهانی

یکی دیگر از مهم‌ترین دستاوردهای ایران، تعهد آمریکا به پایان دادن به همه انواع تحریم‌ها در قالب توافق نهایی است. بر اساس متن تفاهم‌نامه، این تعهد تنها به تحریم‌های هسته‌ای محدود نیست، بلکه تحریم‌های اولیه و ثانویه آمریکا، تحریم‌های مرتبط با حقوق بشر، موشکی، تروریسم و حتی محدودیت‌های ناشی از قطعنامه‌های شورای امنیت و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی را نیز در بر می‌گیرد. در صورت اجرای این بند، ایران امکان بازگشت کامل به نظام مالی و تجاری بین‌المللی را به دست خواهد آورد.

دستاوردهای هسته‌ای

در بخش هسته‌ای نیز متن تفاهم‌نامه حاوی امتیازات قابل توجهی برای ایران است. جمهوری اسلامی تعهد هسته‌ای جدیدی نپذیرفته و صرفاً بر موضع پیشین خود مبنی بر عدم تولید یا خرید سلاح هسته‌ای تأکید کرده است. همچنین موضوع غنی‌سازی به عنوان یک مسئله قابل مذاکره و نه یک فعالیت ممنوعه در متن توافق باقی مانده و مواد غنی‌شده موجود نیز قرار نیست از کشور خارج شوند، بلکه تنها از سازوکار «رقیق‌سازی در محل» سخن گفته شده است. به این ترتیب ایران توانسته بخش عمده دستاوردهای فنی و زیرساختی برنامه هسته‌ای خود را حفظ کند و از مواضع قبلی آمریکا درباره خروج کامل ذخایر غنی‌شده عبور کند.

مزیت‌های مذاکراتی و تضمین‌های حقوقی

از منظر مذاکراتی نیز ساختار توافق به گونه‌ای تنظیم شده که ایران پیش از ورود به مذاکرات نهایی، بخشی از مهم‌ترین امتیازات اقتصادی و امنیتی خود را دریافت می‌کند. رفع محدودیت‌های نفتی، آزادسازی دارایی‌ها و کاهش فشارهای نظامی پیش از آغاز مذاکرات نهایی، قدرت چانه‌زنی تهران را افزایش داده و بخشی از ابزارهای فشار آمریکا را از بین می‌برد. در نهایت نیز پیش‌بینی تأیید توافق نهایی در قالب یک قطعنامه الزام‌آور شورای امنیت سازمان ملل متحد، به ایران این امکان را می‌دهد که از ضمانت‌های حقوقی و بین‌المللی بیشتری برای اجرای توافق برخوردار شود و هزینه خروج یا نقض توافق از سوی دولت‌های آینده آمریکا افزایش یابد.

۲۱۹/۴۲